Sztuczna inteligencja w administracji publicznej. Czy państwo nadąża za technologią? | Cykl Globalisty

Sztuczna inteligencja przestała być domeną laboratoriów badawczych i firm technologicznych. Coraz częściej staje się narzędziem wykorzystywanym przez administrację publiczną – także w Polsce. Algorytmy wspierają analizę dokumentów, automatyzują obsługę wniosków i pomagają w wykrywaniu nadużyć. Z pozoru to historia o nowoczesnym państwie, które wreszcie dogania technologiczny świat. W rzeczywistości jednak za tą narracją kryje się szereg pytań, na które wciąż brakuje jasnych odpowiedzi.

Cyfryzacja administracji publicznej jest procesem koniecznym. Obywatele przyzwyczajeni do sprawnej obsługi w bankach czy sklepach internetowych oczekują podobnych standardów od urzędów. Sztuczna inteligencja obiecuje skrócenie czasu procedur, zmniejszenie kosztów funkcjonowania instytucji oraz ograniczenie błędów ludzkich. W teorii korzyści są oczywiste i trudne do podważenia.

Problem zaczyna się jednak w momencie, gdy algorytm przestaje być jedynie narzędziem pomocniczym, a zaczyna realnie wpływać na decyzje administracyjne. System, który ocenia ryzyko nieprawidłowości w deklaracjach podatkowych czy kwalifikuje wnioski o świadczenia, de facto współdecyduje o sytuacji obywatela. W takiej sytuacji kluczowe staje się pytanie o odpowiedzialność.

Obecne prawo nie nadąża za tempem zmian technologicznych. Tradycyjny model administracji zakłada istnienie urzędnika, który podejmuje decyzję i ponosi za nią odpowiedzialność. W przypadku algorytmów granica ta zaczyna się zacierać. Czy odpowiedzialność spoczywa na urzędniku, który „zatwierdził” decyzję systemu? Na instytucji, która wdrożyła technologię? A może na dostawcy oprogramowania? Brak jasnych regulacji w tym zakresie tworzy niebezpieczną lukę prawną.

Kolejnym wyzwaniem jest przejrzystość działania algorytmów. Wiele systemów opartych na sztucznej inteligencji działa jak tzw. „czarne skrzynki” – generują wynik, ale nie są w stanie w prosty sposób wyjaśnić, jak do niego doszły. Z perspektywy administracji publicznej jest to problem fundamentalny. Obywatel ma prawo wiedzieć, dlaczego jego wniosek został odrzucony lub zakwalifikowany do dodatkowej kontroli.

Pojawia się również kwestia jakości danych, na których uczą się algorytmy. Jeśli dane historyczne zawierają błędy, uprzedzenia lub są niekompletne, system może je powielać na dużą skalę. W administracji publicznej oznacza to ryzyko systemowych niesprawiedliwości, które trudno wykryć i jeszcze trudniej naprawić.

Nie bez znaczenia jest także czynnik ludzki. Wdrażanie sztucznej inteligencji wymaga nie tylko technologii, ale przede wszystkim kompetencji. Tymczasem administracja publiczna zmaga się z niedoborem specjalistów IT i analityków danych. Bez odpowiedniego nadzoru algorytmy mogą stać się narzędziem, którego nikt w pełni nie rozumie, ale wszyscy się na nim opierają.

W kontekście europejskim problem ten nabiera dodatkowego znaczenia. Unia Europejska pracuje nad regulacjami dotyczącymi sztucznej inteligencji, które mają zapewnić bezpieczeństwo i ochronę praw obywateli. Polska, jako państwo członkowskie, będzie musiała dostosować swoje systemy do nowych wymogów. Pytanie brzmi, czy administracja jest na to przygotowana organizacyjnie i mentalnie.

Sztuczna inteligencja może być ogromną szansą dla państwa – pod warunkiem, że będzie wdrażana w sposób odpowiedzialny. W przeciwnym razie istnieje ryzyko, że zamiast usprawnić administrację, pogłębi ona dystans między instytucjami a obywatelami. Technologia nie zastąpi zaufania, a bez zaufania nawet najbardziej zaawansowany algorytm nie zbuduje sprawnego państwa.

/Globalista