Alimenty dla dorosłego dziecka

Przepisy prawa nakładają na rodziców obowiązek sprawowania opieki nad swoimi dziećmi. Przewidują również obowiązek zaspokajania ich usprawiedliwionych potrzeb, tj. dostarczania im środków utrzymania. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów, dzieci mają prawo do równej stopy życiowej ze swoimi rodzicami. Dotyczy to tak dzieci pochodzących z małżeństwa, jak i dzieci pozamałżeńskich i przysposobionych. O czym nie wszyscy wiedzą, obowiązek ten nie kończy się wraz z uzyskaniem przez dziecko pełnoletności. Stosownie do okoliczności może trwać dalej. Decydująca w tym zakresie będzie przede wszystkim sytuacja majątkowa oraz osobista dziecka, a także okoliczności, w jakich znajdują się sami rodzice.

Brak możliwości samodzielnego utrzymania się dziecka
Zgodnie z przepisami dziecko uprawnione jest do świadczeń alimentacyjnych, jeśli mimo osiągnięcia pełnoletności, nadal nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Z sytuacją taką będziemy mieli do czynienia przede wszystkim wówczas, gdy dorosłe już dziecko nadal uczy się i nie pracuje. Wynika to z faktu, że rodzice są zobowiązani do troszczenia się o rozwój dziecka, w tym do przygotowania go do należytego funkcjonowania w społeczeństwie. Winni więc umożliwić mu również nabycie wykształcenia, nie tylko wykształcenia średniego lub zawodowego, ale – stosownie do uzdolnień dziecka – wyższego. Jeśli więc dziecko po osiągnięciu pełnoletności dalej chce się uczyć, zdobyć zawód, który umożliwi mu następnie zdobycie zatrudnienia, rodzice zobowiązani są w dalszym ciągu do łożenia na jego utrzymanie.  Warto wskazać, iż obowiązek alimentacyjny rodziców względem uczącego się dziecka istnieje również wówczas, gdy zdobyte do tej pory wykształcenie dziecka umożliwia mu podjęcie pracy zawodowej. Jeśli dziecko mimo to chce dalej pobierać naukę, w dalszym ciągu uprawnione jest do alimentacji (por. wyrok Sądu Najwyższego z 24. 03. 2000 r. I CKN 1538/99). Jedynie jeśli dziecko pełnoletnie, już przygotowane do pracy, zaniedbuje studia, z własnej winy nie zdaje we właściwym czasie egzaminów, a zwłaszcza jeśli powtarza lata studiów, obowiązek rodziców do dalszego dostarczania mu środków utrzymania ustaje.

Niedostatek dziecka
Również w razie ukończenia przez pełnoletnie dziecko edukacji obowiązek alimentacyjny rodziców względem osoby dziecka nie musi ulec zakończeniu. Rodzice są w dalszym ciągu zobowiązani do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb dziecka, jeśli znajduje się ono w niedostatku. Pojęcie niedostatku ma charakter nieostry i jest definiowane w nauce prawa jako sytuacja, w której osoba własnymi siłami nie jest w stanie zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb, w szczególności jeśli nie ma niezbędnych ku temu środków i nie może ich uzyskać przy wykorzystaniu swoich możliwości zarobkowych.
Wskazać jednak należy, że niedostatek stanowi usprawiedliwioną przesłankę obowiązku alimentacyjnego tylko wtedy, gdy jego przyczyną są okoliczności niezależne od ubiegającego się o alimenty. Jeśli osoba z własnej winy nie wykorzystuje swoich zdolności do pracy i w skutek tego popada w stan niedostatku, prawo domagania się alimentów nie przysługuje.

Wysokość alimentów
Jak wskazano powyżej, alimenty mają zapewnić dziecku prawo do funkcjonowania na stopie równej z tą, na jakiej żyją jego rodzice. Zakres obowiązku alimentacyjnego wyznaczają więc dochody rodziców oraz posiadany przez nich majątek, z drugiej zaś strony – usprawiedliwione potrzeby dziecka. Przy ocenie możliwości majątkowych rodziców do utrzymywania dziecka trzeba wziąć pod uwagę nie tylko rzeczywiście osiągane dochody, ale możliwości zarobkowe i majątkowe, którymi dysponują przy pełnym wykorzystaniu swoich sił fizycznych i zdolności umysłowych. Pod uwagę, poza dochodami, wziąć należy również stan majątku rodziców. W razie potrzeby zaspokojenie potrzeb dziecka winno nastąpić kosztem uszczuplenia substancji tego majątku.
Z kolei usprawiedliwione potrzeby dziecka oznaczają potrzeby, których zaspokojenie zapewni mu odpowiedni do wieku i uzdolnień prawidłowy rozwój fizyczny i duchowy. Konkretna wysokość alimentów zależy od okoliczności danej sprawy, a jej wysokość ustala sąd w postępowaniu

Uchylenie się od alimentów
W pewnych okolicznościach rodzice mogą uchylić się od obowiązku alimentacyjnego względem swojego dziecka. Rodzice będą zwolnieni od obowiązku łożenia na utrzymanie dorosłego dziecka, przede wszystkim wówczas, gdy jego własny majątek wystarcza mu na pokrycie jego potrzeb. Mogą również uchylić się od wskazanego obowiązku, jeśli dziecko nie dokłada starań celem uzyskania możliwości samodzielnego utrzymania się, a także jeśli byłoby one połączone dla nich z nadmiernym uszczerbkiem. Przesłankę tę oceniać jednak należy ostrożnie. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego rodzice nie mogą uchylić się od obowiązku alimentacyjnego względem dziecka tylko na tej podstawie, że wykonywanie obowiązku alimentacyjnego stanowiłoby dla nich nadmierny ciężar. Muszą więc podzielić się z dzieckiem nawet najmniejszymi dochodami. Tylko zupełny brak możliwości zarobkowych i majątkowych powoduje zwolnienie rodziców od obowiązku alimentacyjnego względem dzieci.

Adw. Maciej Witkowski